• Start •
• Omhoog
 

Filmcomponist

J. ANTOON ZWIJSEN

 

 
  Oproep : Wie kan ons helpen bij het terugvinden van verloren partituren van de toondichter J.A. Zwijsen ? Na jarenlang onderzoek konden we slechts 100 partituren lokaliseren van de meer dan 600 composities die van hem bekend zijn. Mocht u ons daarbij kunnen helpen dan kan u ons contacteren via het emailadres onderaan de startpagina. Dank.  
 

 

Anna en François Frijters     -     Jan Vanderheyden     -     Gaston Ariën     -     Gerard de Boe

Componisten van de vroege Vlaamse film

 
   

Na in de jaren 1920 gewerkt te hebben als pianist en orkestleider voor de stomme film, raakte Johan Antoon Zwijsen, zoals hij op de aftitelingen genoemd werd, betrokken bij de ontwikkeling van de vroege Vlaamse geluidfilms. Hij maakte muziek voor films van het echtpaar Frijters, van Jan Vanderheyden, Gaston Ariën, Gerard de Boe en voor de Witte Zusters van Afrika. Het was Zwijsens grote ambitie carrière te kunnen maken als componist van filmmuziek. Gezien de beperkte Vlaamse productie in de crisisjaren 1930 en 1940, met dan nog de grote nadruk op volkse en kluchtige producties, kon hij deze ambitie slechts in beperkte mate waarmaken.

 

 
 

François Frijters
De verloofde uit Canada (1934)

Deze Antwerpse klucht met in de hoofdrol Louis Staal, is een van de allereerste Vlaamse films waarvoor muziek werd gemaakt. Nadat het echtpaar Anna en François Frijters hadden besloten hun oorspronkelijk stille film te sonoriseren brandde de studio af en de film is nooit in het normale bioscoopcircuit terechtgekomen. De muziek van J.A. Zwijsen werd helaas nooit opgenomen.

 

 

Jan Vanderheyden

 

Janssens tegen Peeters (1940)
In oktober 1939 schreef J.A. Zwijsen dat hij in bange verwachting leefde op nieuws van de Jan Vanderheyden films, 'waarvoor men mij heeft komen vragen (...) Dat zou de verwezenlijking zijn van een lang verwachte droom.'  Eind oktober kon hij een contract ondertekenen voor de filmmuziek waaraan hij werkte samen met Gerard Horens.
De film ging op donderdag 8 februari 1940 in première in Studio 48, de ex-Odeon, op de Frankrijklei. Het volk stond tot ver in de straat aan te schuiven om een plaatsje te bemachtigen. Op 19 maart organiseerde de directeur van Studio 48, Victor Neutgens, al een feestje voor de 200ste vertoning. De film werd twee volle maanden in deze cinemazaal vertoond, waarna hij zijn traject begon langs andere cinemazalen.
Op basis van deze film schreef Hendrik Caspeele, die ook al de dialogen schreef voor de film, een toneelversie van 'Janssens tegen Peeters'. Deze theaterversie, ook met muziek van Zwijsen, werd in september 1940 vertoond in de Empire-schouwburg in Antwerpen.


 
 

Wit is Troef (1940)
In maart 1940 tekende Zwijsen voor zijn tweede film met Vanderheyden. Naast Zwijsen verzorgde ook weer Gerard Horens de muziek. Zoals in de vorige film bestaat de filmmuziek grotendeels uit enkele gezongen schlagers en dansmuziek.
In deze film rond voetbalsupportersveten speelde Raimond Braine mee, als sterspeler van 'de Witten'. Ook Renaat Grassin, bekend als het 'Ketje' van de radio, vervulde een rol. Voor Yvonne Verbeeck was dit haar filmdebuut. Ook J.A. Zwijsen zelf duikt op in de film als pianist van het orkest in de 'Optima bar'.
De film ging in galapremière op donderdag 9 mei 1940 in Studio 48. Daags daarna zou de eerste vertoning voor het publiek plaatsvinden. Maar op 10 mei kopten de kranten : ''De Teerling is geworpen. God behoede ons Vaderland." Duitsland was België binnengevallen.


 
 

Janssens en Peeters dikke vrienden (1940)
In september 1940 werd Zwijsen geëngageerd voor de filmmuziek van dit vervolg op ‘Janssens en Peeters’. Vanderheyden deed voor deze film een beroep op dezelfde schrijvers, Edith Kiel voor het draaiboek en Hendrik Caspeele voor de dialogen; op dezelfde muzikanten voor de liederen, Horens en Zwijsen ; en op dezelfde spelers en speelsters. De 'fotograaf' echter is nieuw en heet Maurice De Witte.
De film ‘Janssens Peeters dikke vrienden' is de 12e Vanderheydenfilm.


 
Veel geluk Monika

Veel Geluk, Monika ! (1941)
In januari 1941 tekende Zwijsen het contract om filmmuziek te maken voor 'Veel geluk, Monika!'. Naar het schijnt moest de muziek oorspronkelijk door Rudolf Perak geleverd worden. In alle geval werd hij vervangen door Hans Flower en J.A. Zwijsen. De 'prettige, soms licht-sentimentele en dan weer opgewekte muziek', werd beschouwd als een van de elementen die er een geslaagde Vlaamse ontspanningsfilm van maakten. Meer dan in de vorige films begeleidt de muziek hier ook de ganse film, en niet enkel de tussendoor gezongen schlagers of uitgevoerde dansen. Dit keer zien we J.A.Zwijsen zelf optreden als begeleidende pianist tijdens de zangles.
De film liep vanaf 21 maart 1941 een week in de Scala. In april en mei stond hij enkele weken lang geprogrammeerd in Studio 48, waarna andere zalen volgden zoals Dixi, Majestic, Forum, Alhambra enzovoort.

 

 
 

Mijnheer Dingemans en Madame Babbel (1942)
Vanderheyden maakte in 1942 een serie kortfilms van een 20-tal minuten over de lotgevallen van een Antwerpse familie. Er zouden zes van deze sketchfilms gemaakt zijn, 'opgeluisterd door zang, dans, muziek'. Aan deze films werkten de bekende Antwerpse revueacteurs mee zoals Charles en Toontje Janssens, Co Flower, René Bertal. Minstens aan de twee eerste films van deze reeks werkte Zwijsen mee voor de muziek, mogelijk ook aan de andere. De eerste 'M.Dingemans en Mme Babbel missen hunnen tram' ging in Studio48 in première op vrijdag 9 januari 1942. De tweede 'M.Dingemans en Mme Babbel krijgen bezoek van den buiten' ging in dezelfde zaal in première op vrijdag 20 maart 1942. Daarna volgde in Studio 48 op vrijdag 28 augustus 1942 de eerste vertoning van de derde film in de reeks 'Ze zien me noch nie staan'.

 

 
 

Antoon de Flierefluiter (1942)
In oktober 1942 sloot Zwijsen het contract af met Jan Vanderheydenfilms voor het maken van de filmmuziek van Antoon de Flierefuiter. In de meeste naslagwerken wordt de muziek abusievelijk toegeschreven aan Renaat Veremans. Affiche en aftiteling vermelden wel Zwijsen en Rudolf Perak als componisten. Ook in deze film dient de muziek meer dan in de vorige films de algehele ondersteuning van de film.
De film ging op 24 december 1942 in première in de cinema Rex op de De Keyserlei. De film werd tijdens de kerstdagen ook vertoond in andere steden zoals in Gent, Mechelen, Kortrijk en Aalst. Gezien de beperkingen vanwege de oorlogsomstandigheden is dit de laatste film van Jan Vanderheyden.

 

 
 

Gaston Ariën
Baas Gansendonck (1945)

Gaston Ariën, Hendrik Gonnissen en J.A.Zwijsen tekenden op 4 augustus 1945 het contract om samen te werken aan wat de eerste grote Vlaamse naoorlogse film zou moeten worden. Maar al eerder waren ze met elkaar in contact om deze film te verwezenlijken. Rik Senten wenste Zwijsen in april al geluk met de muziek voor deze film. Het trio had ook al eerder samengewerkt. Zo brachten ze tijdens de oorlog enkele revues in het Empiretheater, die Ariën en Gonnissen onder het pseudoniem 'Arthur Nelis' schreven. Mogelijk groeide uit die samenwerking het idee om aan een Vlaamse film te werken. En Zwijsen had in opdracht van Ariën, die toen Duitse films nasynchroniseerde in het Nederlands, eens louter op het gehoor de volledige filmmuziek van een Duitse speelfilm gecopieerd en aangepast voor uitvoering door een kleiner orkest. Helaas weten we niet om welke film het juist ging.

De verfilming van Baas Gansendonck werd aangevat op 6 augustus 1945 en de première vond plaats in de zaal Empire op 15 november 1945. Gazet van Antwerpen titelde : 'De Vlaamse film op nieuwe banen.' De filmmuziek werd opgenomen met het orkest van de Koninklijke Vlaamse Opera onder leiding van Zwijsen. De perscommentaren over de filmmuziek zijn unaniem lovend. Hubert Lampo schreef in De Zondagspost van 9 december 1945: ‘Ten slotte : niets dan goeds over de filmpartituur van J.-A. Zwijsen : een met verstandige bescheidenheid toegepaste film-muziek wordt ons ten gehoor gebracht.’ Argus in het weekblad Cinema schreef in oktober 1945: ‘J.A. Zwijsen die thans met de muziek van ‘Baas Gansendonck’ een verbluffende prestatie leverde… een prestatie die verschillende menschen, geschoolde muziekkenners, welke de muziek hoorden, als een werkelijk groot sukses bestempelen. (…) Zonder zijn geleverd werk vooruit te loopen, gelooven wij, dat door den Heer Zwijsen de eerste werkelijke Vlaamsche muziekprestatie op filmgebied zal geleverd worden.’ Het Antwerpse Amusement-Magazine schrijft in november over de filmmuziek : ' Het oordeel hierover is over het algemeen, dat ze "magnifiek" is. Een oordeel dat onlangs ook oud-operadirigent Frits Celis tegenover ons heeft uitgesproken.

De ambitie van de makers en medewerkers, waaronder Luc Philips in zijn filmdebuut, en Lea Daan als choreografe, was om een Vlaamse filmproductie op gang te brengen van een ander niveau dan het genre Antwerpse volksfilms dat tot hiertoe werd afgeleverd. Zwijsen zelf had van de filmmuziek zijn 'levenstaak' gemaakt en hoopte hierin te kunnen slagen. Helaas werd de film geen succes, en van de 'betere' Vlaamse filmproductie kwam toen niets meer in huis. Gaston Ariën hield het na deze ene prent voor bekeken en een carrière als filmcomponist zat er voor Zwijsen niet meer in.

 

 
 

Gerard de Boe

  • Un élevage au Congo belge (1946)
  • La culture au quinquina (1946)

 

 
 

Referenties en noten

Onze informatie is gebaseerd op eigen onderzoek en op enkele referentiewerken.

  1. Paul Geens, Naslagwerk over de Vlaamse film, C.I.A.M., Brussel, 1986.

  2. Marianne Thys, René Michielsens, De Belgische Film, Belgisch Filmarchief,1999.

  3. Vlaams filmarchief, Westerlo.

  4. Familiearchief.

 

 

counter for tumblr

 

Opmerkingen en aanvullingen worden in dankbaarheid aanvaard via contactadres onderaan de startpagina

© Erik Zwysen, 18 november 2011
laatste aanpassing 05 augustus 2017